SPECIAAL THEMA

Hoe staat het met 'de vrouw' en 'de man' in woordenboek van Dale?


Eerder verschenen er op Niemandsland teksten van Josien Arts, waarin zij reageerde op de manier waarop het woord 'vrouw' wordt weergegeven in Nederlands belangrijkste woordenboek.

Onlangs ontving zij een uitgebreide reactie van de redacteur van Van Dale. Lees de brief hiernaast.

Geachte mevrouw Arts,

Allereerst excuses dat u enige tijd hebt moeten wachten op dit antwoord. Het was geschreven maar per ongeluk niet verstuurd.

Als je het zo op een rijtje zet, valt inderdaad wel op dat mannen en vrouwen nogal verschillend worden beschreven in woordenboeken. Ik begrijp dat u dat stoort. Toch is het niet te vermijden dat een woordenboek taal bevat die je in sommige gevallen stereotiep kunt noemen. Wij zien het als de taak van het woordenboek om het feitelijk taalgebruik te registreren. Woorden en uitdrukkingen die gedurende een bepaalde tijd in een bepaalde betekenis worden gebruikt, komen in het woordenboek terecht. Ze worden pas uit het woordenboek verwijderd als ze gedurende lange tijd in het geheel niet meer worden gebruikt.

De Dikke Van Dale beschrijft de taal vanaf 1880. Aan het begin van die periode hadden vrouwen nog geen stemrecht en in de jaren vijftig kregen vrouwen vaak nog ontslag als ze in het huwelijk traden. Logischerwijze bevat het woordenboek daarom woorden die deze omstandigheden reflecteren. Nog niet zo lang geleden was het verschijnsel 'werkende vrouw' beslist iets wat met die woorden werd aangeduid en zelfs heden ten dage kan iemand nog vertellen dat zijn of haar moeder in de jaren vijftig een werkende vrouw was. Het is daarom toch wel logisch dat dergelijke begrippen vooralsnog in het woordenboek blijven staan, ook al veranderen intussen de maatschappelijke omstandigheden.

Soms worden dergelijke uitdrukkingen opnieuw actueel. Zo koos de Stichting CPNB als thema voor de Boekenweek 'De moeder de vrouw'. Daarop kwam veel kritiek, maar het zorgde er wel voor dat deze uitdrukking opnieuw actueel werd, waardoor het schrappen uit het woordenboek toch niet voor de hand ligt.

Daarnaast moet je het woordenboek ook kunnen gebruiken als je oudere teksten leest, bijvoorbeeld de roman van Vestdijk, De dokter en het lichte meisje uit 1951. Je moet dan ergens kunnen opzoeken wat 'licht' in deze context betekent.

Negatieve kwalificaties zijn er veel binnen de taal en kunnen betrekking hebben op uiterlijk, afkomst, religie, leeftijd, beroep, seksuele voorkeur en ook geslacht. Een woord als 'zeikwijf' zullen veel mensen als naar beschouwen, maar het wordt toch nog regelmatig gebruikt (ca. 100.000 hits op internet). We geven geen compleet beeld van de taal als we dergelijke woorden allemaal weglaten. Daarmee verdwijnt het woord ook niet uit het taalgebruik van mensen.

Overigens betekent opname van een woord of uitdrukking geen legitimatie of sanctionering van het gebruik ervan. Als we bijvoorbeeld een vloekwoord opnemen, betekent dat niet dat we vinden dat je dat woord vanaf dat moment overal mag bezigen. Een woordenboek beschrijft de taal, het schrijft niet voor welke woorden mensen wel en niet mogen gebruiken. Uiteindelijk is iedere taalgebruiker zelf verantwoordelijk voor de woorden die hij of zij in de mond neemt.

Met vriendelijke groet,

Van Dale Uitgevers