Diversiteit en decolonialisering in Rio de Janeiro

Tugba Öztemir en Inti Soeterik

17-10-2017

In 2003 is er in Brazilië een wet aangenomen, wet 10.639. Deze wet schrijft voor dat de problematiek rondom etniciteit, ras en diversiteit moet worden opgenomen in het curriculum van alle scholen (lees: anti-racist and decolonized education). Een overwinning voor verschillende sociale bewegingen die hard hebben gevochten voor hun zichtbaarheid, rechten en kansen binnen het onderwijs. Maar zoals het met vele sociale bewegingen gaat: één stap vooruit betekent drie stappen achteruit.

Ten eerste wordt naleving van de wet niet gecontroleerd door de staat, wat veel scholen en universiteiten een vrijbrief geeft om er niets mee te doen. Een uitzondering hierop is de staatsuniversiteit Rio (UERJ). De nieuwe wet is op deze universiteit deels ingevoerd. Zo is het de eerste universiteit die quota heeft ingesteld voor leerlingen met een (zelf opgegeven) afro-Braziliaanse identiteit en leerlingen afkomstig van publieke basisscholen. Bovendien hebben er – mede dankzij de decolonial activist, sociaal geograaf, docent en onderzoeker Renato Emerson dos Santos – op de afdeling Social Geography een aantal belangrijke veranderingen plaatsgevonden.

Renato's onderzoeksgroep, genaamd NEGRAM heeft vanaf 2007 zes leerkrachten gevolgd in hun strijd om met wet 10.639 te werken in hun klas en binnen hun school. Alle betrokkenen verdiepten zich in decoloniale theorie en er werd gezamenlijk gediscussieerd over wat het decoloniale perspectief betekent voor het geografie onderwijs, inclusief het didactische materiaal, de werkvormen, de dialoog met leerlingen en collega leerkrachten. Parallel hieraan heeft de onderzoeksgroep een reeks workshops over ras/ etniciteit en sociale bewegingen ontwikkeld. Vanaf 2007 zijn deze workshops op vele scholen voor basis-, voortgezet- en hoger onderwijs gegeven. Renato en zijn team hebben inmiddels een 'multi-layered teachers network' opgezet dat zij nog altijd actief onderhouden.

Op zaterdagochtend 16 september mochten wij verschillende leden van dit netwerk ontmoeten in Rio de Janeiro. Deze mensen zijn strijders in onze ogen, deze mensen zijn de docenten die wij altijd al wilden hebben. De meeste van de aanwezigen werken in verre, moeilijk bereikbare favela's, starten hun dag al om vier uur ‘s ochtends en draaien dubbele diensten om rond te kunnen komen

Een stap vooruit, drie stappen achteruit

Helaas is er nog een lange weg te gaan: een nieuwe beweging is doorgedrongen in het schoolsysteem van de staat Rio en in het land zelf. De Braziliaanse regering probeert nu een wet door te drukken die 'School without Political Party' heet. Oftewel, bek houden over ras, etniciteit en gender en accepteer het curriculum zoals het is, want dat is zogenaamd ‘niet politiek’. De logica hierachter is dat de mainstream ‘natuurlijk’ niet politiek is. Witheid is niet politiek en Eurocentrisme ook niet. Dit plan heeft zijn uitwerkingen vooral in de klas. Leerlingen kunnen docenten aanklagen die wel over ras, etniciteit en gender praten of dat ter discussie stellen in de klas, of die iets vertellen over de vele maatschappelijke protesten tegen de huidige regering. Een aantal leden van het team van Renato heeft al enkele waarschuwingen gehad, maar ze negeren het.

De discrepantie tussen de twee verschillende wetten, wet 10.639 en de opkomende wet 'School Without Political Party', geeft goed aan hoe de strijd om inclusief onderwijs, diversiteit en decolonialisering Brazilië niet alleen in tweeën splijt, maar ook – net als in Nederland en de Verenigde Staten – het debat richting rechts duwt, waarbij racistische reglementen niet meer onder stoelen of banken worden geschoven.

Deze ervaringen hebben bij ons, als docenten en onderzoekers, de volgende vragen opgeroepen: Wat betekent sociale rechtvaardigheid en inclusief onderwijs voor studenten die in het onderwijs in Nederland willen gaan werken? Hoe kijken onze studenten naar hun rol als docent en worden docenten gezien als fakkeldragers voor sociale gelijkheid of moeten zij de status quo juist in stand houden?