Het einde der tijden

Jan Willem Duyvendak

11-11-2016


Zo voelt dat dus: als je de wereld niet meer snapt, als je niet kan volgen dat Amerikanen een volstrekt incompetente clown tot de machtigste man van de wereld verkiezen. Je begrijpt er niets van – en dat versterkt je angst. Wat gaat er gebeuren met die grijpgrage handjes van Donald Trump? Komen ze in de buurt van de sleutel tot kernwapens? Zal hij blijven ontkennen dat de zeespiegel stijgt en vasthouden aan het idee dat global warming een links verzinsel is? Is dit inderdaad de verkiezing van een president die het einde der tijden inluidt?

Ik ben van nature optimistisch en ik houd niet van apocalyptische verhalen en films.  Ook ben ik het hartgrondig oneens met ‘einde der tijden’-filosofen zoals Zizek die menen dat de verkiezing van Trump een noodzakelijke stap is in de ondergang van ons verfoeilijke maatschappelijke systeem. Ik weiger mee te gaan in dergelijke gitzwarte scenario’s, al was het maar omdat nogal wat Trump-aanhangers zelf in het einde van de tijden blijken te geloven. Rob Wijnberg schrijft in de Correspondent over het heimelijk genoegen dat veel Trump-kiezers lijken te hebben in het forceren van spectaculair onheil: je gooit een bommetje (nu ja, een bom) en loopt dan hard weg. De wereld kan je gestolen worden want die leek zich ook nooit echt om jou te bekommeren. Voor deze kiezers is het al vijf over 12 en resteert er slechts nostalgie en revanchisme, en bitter weinig hoop op een beter bestaan (lees het prachtige boek van Arlie Hochschild over Trump-aanhangers: Strangers in their Own Country).

Maar niet alle kiezers van Trump willen dat de wereld ten ondergaat. De meesten vinden de VS juist het beste land van de wereld, ze kunnen zich geen betere plek voorstellen. Ook voor deze kiezers geldt echter dat ze deze tijd beleven als the end of history. Volgens hen kan het alleen maar slechter worden nu er steeds meer mensen hun land binnenkomen met andere opvattingen, gebruiken, geloven en kleuren. Zij zijn trots op Amerika zoals de aanhangers van Rita Verdonk trots waren op Nederland. Zij lijden onder een nostalgisch levensgevoel omdat zij zich geen positief beeld kunnen vormen van de toekomst. In hun ogen was Amerika wel zo ongeveer af. Datzelfde sentiment zien we ook onder heel veel Nederlandse burgers, en ik kan me dat deels voorstellen: is Nederland niet een van de leukste, prettigste, beste landen om te wonen? Juist omdat ‘we’ tevreden zijn, en dus veel te verliezen hebben, zijn ‘we’ angstig: bang voor de toekomst, bang voor nieuwkomers, bang voor de boze buitenwereld.

We gaan aan ons eigen succes ten onder. Populisten trekken niet alleen de losers van globalisering aan, maar juist ook hen die het nog nooit zo goed hebben gehad: de succesvollen die het geweldig met zichzelf en Nederland getroffen hebben.  Zij roepen het hardst dat onze moderne levensstijl op het spel staat, suggererend dat Nederland op het punt staat om zich over te geven aan de tucht van de sharia. Niks is minder waar natuurlijk: vrouwen- en homorechten hebben nog nooit zo’n brede steun gehad als vandaag de dag. Maar die moeizaam bevochten ‘verworvenheden’ hebben nu een conserverend effect: wij willen behouden wat we hebben, en kunnen ons van een betere toekomst geen voorstelling meer maken. Wie denkt dat hij het einde van de geschiedenis belichaamt, heeft inderdaad geen toekomst meer.