Politiek correct

Josien Arts

16-04-2018

Ik was laatst op een feestje met alleen maar witte hoogopgeleide mensen, voornamelijk mannen. Alle clichés passeerden de revue: er werden verhalen uitgewisseld over wie welk meisje onlangs nog “had gedaan” (het idee dat zijzelf door een meisje waren gedaan, kwam niet bij ze op), ze maakten elkaar met enige regelmaat beledigend uit voor “homo!” en het moest natuurlijk ook nog even gaan over zwarte mensen (die ze onbeschaamd met het n-woord aanduidden). Zo werd een voetballer nagedaan met behulp van aapbewegingen en -geluiden en maakte iemand de opmerking dat "we" niet te hard moeten zijn, want “die negers zijn net gewone mensen”. Waar de seksistische en homofobe uitspraken ongemerkt voorbij gingen, werden de racistische uitlatingen steevast opgevolgd door opmerkingen als “o oh, dat mag ik eigenlijk niet zeggen hè?” of “wat erg dat ik dat zomaar zeg hè?” Wat voor de anderen het teken leek te zijn om vrijuit te mogen (door) lachen.

In discussies over racisme in Nederland gaat het vaak over (linkse) ‘politiek correcte’ moraalridders die de vrijheid van meningsuiting van anderen beperken door allerlei uitspraken te verbieden. De veronderstelling is daarbij dat er in Nederland - een enkele uitzondering daargelaten - niet of nauwelijks sprake is van racisme (of van seksisme en homofobie, overigens). Uitspraken die anders doen vermoeden zijn meestal verpakt als ‘grap’ en worden afgedaan met uitvluchten als: "zo bedoelde ik het niet", of verwijten aan het adres van degene die erop reageert: "zeur niet zo" of "je bent te serieus". In mijn ervaring, komt de discussie vervolgens niet veel verder dan gekibbel over wie mag bepalen wat wel of niet gezegd mag worden – en daarmee andermans vrijheden (en plezier!) mag beperken.

Maar daar gaat het helemaal niet om. Het is niet zo dat mensen ‘politiek correct’ zijn als ze geen racistische uitspraken doen. Dat zou immers betekenen dat iemand het wel denkt, maar niet zegt, omdat zij weet dat het niet hoort. Bovendien, als het inderdaad een kwestie zou zijn van ‘niet zeggen wat je denkt’, schieten we daar helemaal niets mee op. We moeten het er juist over hebben! Het gaat erom te begrijpen wat er achter dergelijke ideeën en uitingen schuil gaat. Waar komen die ideeën vandaan? Wie kan zich wel zo uiten en wie niet? Hoe ziet het leven van degenen die de ‘grappen’ maken eruit? En hoe is het leven van degenen over wie de ‘grappen’ gaan? Waarom bestaan er geen welbekende keiharde, pijnlijke grappen over seculiere, heteroseksuele, hoogopgeleide, aantrekkelijke witte mannen?

Het niet doen van racistische uitspraken - en anderen er wel op aanspreken - getuigt wat mij betreft niet van ‘politieke correctheid’, maar van kennis, inzicht en verbeeldingskracht. Sterker nog, juist de extra toelichting na de gedane uitingen zoals hierboven beschreven, zijn volgens mij voorbeelden van ‘politieke correctheid’, omdat iemand daarmee laat blijken te weten wat er speelt. Zolang je een dergelijke disclaimer toevoegt, geef je blijk van sociaal inzicht en mag je zeggen wat je wilt, zonder dat het iets af doet aan je status als intelligente, geïnformeerde man van de wereld. Waarom zouden die disclaimers anders nodig zijn – zowel voor de grappenmaker als voor het publiek?

Ik kan niet anders dan concluderen dat wat er op dat feestje gebeurde een teken is van privilege en luiheid: je niet hoeven te verdiepen in wat hedendaags racisme is en wat voor gevolgen het voor mensen heeft. Er niets over te hoeven lezen, al helemaal niet iets wat je niet bevalt. Het gaat jou niet aan, toch? En zolang je zegt dat je heus wel weet dat het er is en het erg is, ben je vrij om er vervolgens niets aan te doen. Sterker nog, blijkbaar fungeert het als vrijbrief om er aan bij te dragen door je terug te trekken in je eigen kring en op feestjes racistische stereotypen te bevestigen.

Ik stel me zo voor dat een deel van deze mannen binnen afzienbare tijd aanzienlijke invloed heeft in de samenleving en bijvoorbeeld mag bepalen wie wordt aangenomen of ontslagen, wie welke taken mag uitvoeren en wie wat verdient. Ik vraag mij af hoe zij anderen (vrouwen, homoseksuelen, mensen van kleur, moslims, etc.) ooit evenveel op waarde kunnen schatten als soortgelijken. En dan nog een disclaimer van mijn kant: ik weet heus dat niet alle witte mannen zo zijn en dat alle niet-witte mannen en vrouwen per definitie niet zo zijn. Wie de schoen past, trekt hem aan.