Van Dale vergeet de huidige maatschappij te weerspiegelen

Koen Janssen

27-11-2018

WTF?! (Van Dale: afkorting van: what the fuck? (verbazing) krijg nou wat, (ergernis) in vredesnaam)

Met stijgende verbazing las ik het opmerkzame stuk van Josien Arts over de zelfstandige en bijvoeglijke naamwoorden die Van Dale gebruikt om ons even iets beter te laten begrijpen wat een vrouw ook alweer is. Niet alleen leert Van Dale ons dat vrouwen “moeder” zijn (oké, al kom ik "vader" bij 'man' niet tegen), maar ook dat ze van “lichte zeden” zijn en dat ze vooral van alles aangedaan (mag?) worden. Zo "randt" men een vrouw "aan" of, met evenveel beschikking, wordt een vrouw “genomen”. Verder helpt het ook niet dat in het rijtje synoniemen voor vrouw “Gleuf” en “Gleufwijf” respectievelijk positie drie en vier bezetten. Ter vergelijking, de synoniemen op dezelfde plaats bij het woord ‘man’ zijn: “Heer” en “Heerschap”.

Vastbesloten dat dit een onfortuinlijke en onbedoelde misstap van “het bekendste verklarende woordenboek van het Nederlands” betrof, zond Josien een brief naar Van Dale waarin zij zeer behulpzaam vroeg of ze hier eens goed naar zouden kunnen kijken, omdat het wel eens seksisme in de hand zou kunnen werken.

De volledige reactie van Van Dale kun je hier lezen, maar bij dezen alvast een beknopte samenvatting: Van Dale begrijpt dat het “storend” kan overkomen als je deze omschrijvingen “zo op een rijtje zet”. En dat je de omschrijvingen in “sommige gevallen” “stereotiep” kunt noemen (goh), maar dat Van Dale sinds 1880 lijstjes met woordjes publiceert en dat die “gleuven” (synoniem) toen nog niet eens stemrecht hadden. Niet vreemd dus dat er nog wat van dit soort woorden in hun boekje staan. Het tweede punt is dat we, wanneer we “Vestdijk’s De dokter en het lichte meisje uit 1951” lezen, moeten kunnen begrijpen wat dat “heerschap” (synoniem) met “licht” bedoelt. Daarnaast noemen we elkaar nog dagelijks “zeikwijf” (“100.000 hits op google”) en we kunnen natuurlijk niet zomaar woorden uit het woordenboek halen omdat sommigen ze vervelend vinden. Opname in de Dikke Van Dale is geen legitimering van het gebruik van het woord, zo schrijft de redacteur.

Kortom, een geweldig antwoord op een vraag die niemand gesteld had. Josien kaartte namelijk helemaal niet aan dat sommige woorden uit de Van Dale moeten verdwijnen – al vind ik het opvallend dat “gleufdier” (is dat een synoniem voor ‘vrouw’?) op nummer 4 in de synoniemenlijst staat (25.700 hits op Google) en bijvoorbeeld “meid” (24 miljoen hits) niet als synoniem wordt genoemd. Van Dale kan best allerlei woorden in haar woordenboek opnemen. Het wordt echter problematisch (en in dit geval seksistisch) als een vrouw in bijna alle synoniemen en voorbeeldzinnen als object wordt beschreven (ze wordt achtergelaten, aangerand of bedrogen) en de man in vrijwel elk geval dingen aan het doen is of gevierd wordt.

Het gaat dus om de context waarin de woorden ‘vrouw’ en ‘man’ geplaatst worden, die deze woorden een lading meegeven die we in 1880 wellicht normaal vonden, maar die op dit moment geen goede afspiegeling is van de mensen die zichzelf met dat woord aanduiden. Van Dale claimt een woordelijke afspiegeling te zijn van de maatschappij nu en in het verleden. Het verleden zie ik erg goed weerspiegeld in dit woordenboek, maar Van Dale lijkt te zijn vergeten de huidige maatschappij te weerspiegelen. Want één korte blik naar buiten (en hopelijk ook naar de collega’s om je heen) en je zal merken dat er een hoop gevierde vrouwen en vrouwen van karakter rondlopen, en dat je niet ver hoeft te zoeken om een grootse vrouw te vinden.

Waar Van Dale wel goed in slaagt, is om achterhaalde ideeën over mannen en vrouwen nog wat sterker rond te pompen in een veranderende maatschappij. Want de reden dat de aangerande vrouw nog zo ‘actueel’ is, is omdat mannen nog steeds leren dat die ‘gleufdieren genomen moeten worden’.

Kom op Van Dale, je hoeft niet voorop te lopen, maar nu hobbel je wel heel erg achteraan. Ik verwacht ‘een gevierde vrouw’ volgende week in de voorbeeldzinnen terug te vinden.